وکیلی که هیچ تماس تلفنی را بی‌پاسخ نمی‌گذاشت
وکیلی که هیچ تماس تلفنی را بی‌پاسخ نمی‌گذاشت
دسته‌ای از کتاب‌های مرتبط با حقوق پناهندگی
بیش از یک دهه، تلفن محمد حاجیلو به‌ندرت از زنگ خوردن بازمی‌ایستاد. از اختلاف بر سر مسکن و شکایت‌های کاری گرفته تا خانواده‌هایی که درگیر کابوس پیچیدۀ مدارک و اسناد بودند؛ تماس‌ها چه زمانی که او در دفترش بود، چه در مسیر رفت‌وآمد و چه مدت‌ها پس از پایان ساعات کاری، اتفاق میافتاد. گاهی آقای حاجیلو به بیش از ۱۵۰ تماس در روز پاسخ می‌داد.
او می‌گوید: «به‌عنوان یک وکیل، و بیش از هر چیز به‌عنوان یک انسان، وظیفه خود می‌دانستم فراتر از ساعات کاری و انتظارات اولیه‌ای که از من وجود داشت، عمل کنم.»
آقای حاجیلو در دسامبر ۲۰۲۵، پس از بیش از یک دهه فعالیت به‌عنوان وکیل طرف قرارداد با کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در استان قم، بازنشسته شد؛ میراث کاری او حمایت‌های حقوقی از هزاران پناهنده برای غلبه بر چالش‌های پیچیده و دستیابی به حقوق خود بوده است.
نقش او به‌عنوان وکیل حامی کسانی که ناچار به فرار از درگیری، خشونت و آزار و اذیت شده بودند، اغلب فراتر از ارائۀ مشاورۀ حقوقی بود. او با همکاری نزدیک با قوه قضائیه، اداره امور اتباع و مهاجرین خارجی و مقامات محلی، به تسهیل مذاکرات و میانجی‌گری در اختلافات می‌پرداخت؛ اختلافاتی که در غیر این صورت می‌توانست خانواده‌های پناهنده را ماه‌ها درگیر فرآیندهای پرهزینه دادگاه کند. اما او اغلب راهی می‌یافت تا پیش از رسیدن کار به آن مرحله، مسائل را حل‌وفصل کند.
با این حال، اگر از آقای حاجیلو بپرسید به چه چیزی بیش از همه افتخار می‌کند، او از تعداد پرونده‌ها سخنی نمی‌گوید.
او می‌گوید: «این کار به من حس تعلق به جامعه و حس باهم‌بودن داد. هر بار که به یک پناهنده کمک می‌کردم، احساس رضایت و خشنودی عمیقی به من دست می‌داد.»
یک خاطره به‌طور ویژه در ذهن آقای حاجیلو برجسته است. در سال ۲۰۲۵، هم‌زمان با آغاز بازگشت شمار زیادی از افغانستانی‌ها از ایران به کشور خود، خانواده‌ها با بحران مالی بی‌سروصدایی مواجه شدند: پول پیش اجاره‌خانه (ودیعه) — که اغلب تمام پس‌انداز یک خانوار بود — موضوع اختلاف با صاحب‌خانه‌ها شده بود. برای بسیاری از خانواده‌هایی که به افغانستان بازمی‌گشتند، آن مبلغ ودیعه تعیین‌کننده بود؛ تفاوت شروع دوبارۀ زندگی با اندکی سرمایه یا شروع با دست خالی بود. آقای حاجیلو با میانجی‌گری صبورانه، تخصص حقوقی و پیگیری‌های مستمر، به نزدیک به ۱۰۰۰ خانواده کمک کرد تا مبالغ ودیعه‌ای را که در غیر این صورت ممکن بود برای همیشه از دست بدهند، بازپس گیرند.
چنین کمک‌هایی نقشی حیاتی در یاری رساندن به پناهندگان برای حل‌وفصل اختلافات، دستیابی به حقوق خود و حفظ ثبات در زندگی روزمره‌شان ایفا می‌کند. کمیساریا با حمایت اتحادیه اروپا، از سال ۲۰۱۹ تاکنون خدمات حقوقی متنوعی را به پناهندگان در ایران ارائه کرده است؛ خدماتی که شامل دسترسی به اطلاعات به روز، مشاوره و راهکارهای قانونی میشود. این خدمات با کمک به افراد آواره برای درک و احقاق حقوقشان و همچنین جلوگیری از تشدید اختلافات، منجر به تقویت حمایت از پناهندگان میشود.
تنها در سال ۲۰۲۵، وکلای طرف قرارداد با کمیساریا به ۱۰۵۲۵ نفر در سراسر کشور خدمات حقوقی ارائه دادند و به پناهندگان کمک کردند تا در شرایطی که روزبه‌روز دشوارتر می‌شد، حقوق خود را بازستانند، اختلافات را حل‌وفصل کنند و مراحل اداری را طی نمایند. در فاصله ماه‌های ژانویه تا ژوئیه ۲۰۲۶، با وجود محدودیت‌های عملیاتی قابل‌توجهی که کمیساریا در ایران با آن روبرو بود، وکلای این نهاد ۳،۲۴۴ جلسه مشاوره با ۲،۷۶۲ تبعه افغانستانی برگزار کردند. وکلا در ۱۹ استان، پناهندگان را در زمینه‌های مختلفی یاری دادند؛ از مسائل مربوط به مدارک شناسایی و اقامت قانونی گرفته تا اختلافات کاری و خانوادگی، مشکلات مالی و امور اداری.
اما برای آقای حاجیلو، هیچ‌وقت اعداد و ارقام اصل ماجرا نبودند. بیشتر افرادی که با او تماس می‌گرفتند، پیش از آن هرگز با یک وکیل سر و کار نداشتند. بسیاری نمی‌دانستند چه حقوقی دارند، یا حتی اینکه اساساً حقی دارند یا نه. آنچه او در جلسات و تماسهای بیپایان ارائه می‌کرد، فقط دانش و تخصص حقوقی نبود؛ بلکه این احساس بود که واقعاً کسی به حرف‌هایشان گوش می‌دهد.
او دوباره می‌گوید: «احساس می‌کردم وظیفه‌ام است که فراتر از این بروم»؛ گویی این جمله آن‌قدر اهمیت دارد که باید بارها تکرار شود.
«احساس می‌کردم وظیفه‌ام است که فراتر از این بروم»
او اکنون رسماً بازنشسته شده است. اما در زندگی هزاران خانواده‌ای که سپرده‌هایشان بازگردانده شد، اختلافاتشان حل‌وفصل شد و اعتمادشان به دستیابی به نتیجه‌ای عادلانه، تماس به تماس، دوباره شکل گرفت، آثار کار او همچنان زنده است.